KEYNOTE SPREKERS

Waarom de week van de Gezonde en Kansrijke Start?

We weten al langer hoe belangrijk de eerste 1000 dagen van een mensenleven zijn. Maar wat zijn de effecten op de ontwikkeling van een kind als het opgroeit in armoede en bestaansonzekerheid? Hoogleraar Vroege ontwikkeling en gezondheid Tessa Roseboom en Eric Steegers, gynaecoloog en afdelingshoofd Verloskunde en Gynaecologie aan het Erasmus MC over de gevolgen voor zo’n kind en wat we daar met elkaar aan kunnen doen.

Interview Tessa Roseboom

‘Een valse start heeft gevolgen voor de lange termijn’

Tessa Roseboom is hoogleraar Vroege ontwikkeling en gezondheid aan de Universiteit van Amsterdam (AMC-UvA). Haar onderzoek toont aan dat de vroege omgeving de groei en ontwikkeling van de foetus beïnvloedt en daarmee de latere gezondheid bepaalt.

Tessa Roseboom
Tessa Roseboom

“Bestaansonzekerheid in de eerste 1000 dagen kan een lange schaduw werpen over de rest van het leven. Het lastige van de gevolgen van die onzekerheid is dat ze vaak onzichtbaar zijn. Het grootste deel van die 1000 dagen zijn kinderen in een kwetsbare situatie ongezien, worden ze niet gehoord en zijn ze onbeschermd. Terwijl: in 1000 dagen ontwikkelt een cel zich tot peuter van twee jaar oud. Het fundament waarop eenieder de rest van zijn leven voortbouwt. Er gebeurt fenomenaal veel in die periode. Zo moet je het je hele leven doen met de organen waarmee je wordt geboren. Ook de structuur van de hersenen wordt vastgelegd in die periode. Dan gaat het om miljoenen verbindingen per seconde.”

Invloed op executieve functies

“Onderzoek toont aan dat opgroeien in een stressvolle omgeving gevolgen heeft voor hoe de hersenen ‘bedraad’ zijn. Dat heeft vooral invloed op de executieve functies: plannen, impulsen beheersen. Komen die verbindingen onvoldoende tot stand, dan heeft dat later gevolgen voor de mentale gezondheid – vaker angst en depressies – op fysieke gezondheid en op gedrag. En het beïnvloedt hoe goed je kunt meekomen op school. Je kansen op de arbeidsmarkt. Het gemak waarmee je relaties aangaat en onderhoudt. En hoe je als ouders je kind kunt opvoeden.”

‘Komen verbindingen in de hersenen onvoldoende tot stand, dan heeft dat later gevolgen voor de mentale en fysieke gezondheid en op gedrag’

Vaker angsten en fysieke klachten

“Lang is gedacht dat het in de baarmoeder veilig was. Onderzoek bij volwassenen die kind waren in de hongerwinter toont aan dat ze een kleiner hersenvolume hebben en de structuur en doorbloeding van hersenen anders zijn. Ze zijn gevoeliger voor verslavingen. Hebben vaker angsten en fysieke klachten en functioneren net iets minder goed. Dergelijke gevolgen zie je ook bij kinderen met negatieve ervaringen in de jongste jaren, door bijvoorbeeld verwaarlozing of mishandeling.”

Luchtkwaliteit

“De invloed van bestaansonzekerheid zie je ook in minder extreme situaties. Zo heeft de luchtkwaliteit invloed op de placenta en zo op de toevoer van voeding aan ongeboren kind. In wijken met goedkope huizen is vaak de luchtkwaliteit minder, is er meer stress door onveiligheid op straat en wordt er vaker gerookt.”

Maatschappelijke kosten

“De maatschappelijke kosten zie je terug in hogere kosten voor gezondheidszorg, meer uitkeringen en meer medicijngebruik. Een valse start heeft gevolgen voor de lange termijn. Als kinderen door suboptimale omstandigheden niet hun volledige potentie kunnen ontwikkelen, dan is de kans groter dat ze uitvallen op school of later bij werk. Daar moeten we als maatschappij iets aan doen.”

Liefdevolle aandacht

“Liefdevolle aandacht is ontzettend belangrijk voor het opbouwen van gezonde relaties. Dat biedt een stevig fundament om volledige potentie te ontwikkelen. Als in een gezin veel ruimte is om te praten, zingen en voor te lezen groeit de taalrijkdom. Kinderen uit dergelijke gezinnen hebben twee keer zoveel woorden tot hun beschikking als ze drie zijn dan kinderen waarmee minder wordt gezongen en gelezen. De driejarige die op de kleuterschool twee keer zoveel woorden tot zijn beschikking heeft sluit gemakkelijker vriendschappen. Kan beter uitleggen aan de juf of meester wat hij nodig heeft. Dat kan resulteren in grote verschillen.”

‘Bestaansonzekerheid gaat gepaard met heel veel verschillende soorten van stress. En met schaamte. Sociale steun is dus ontzettend belangrijk’

Sociale steun

“Bestaansonzekerheid is een complex en ingewikkeld probleem. We hebben het systeem heel ingewikkeld gemaakt, met alle procedures en formulieren. Bestaansonzekerheid gaat gepaard met heel veel verschillende soorten van stress. En met schaamte. Sociale steun is ontzettend belangrijk om mensen die te maken hebben met bestaansonzekerheid te helpen stappen te laten zetten om daar weer uit te komen. Eén persoon kan het verschil maken. Door het geven van steun of het bieden van veiligheid bied je een stapje naar positievere toekomst. Dit soort positieve effecten gaat over van de ene op de andere generatie.”

Interview Eric Steegers

Postcode belangrijker dan genetische code voor gezondheid kind

Eric Steegers
Eric Steegers

Het is typisch Rotterdams, hoort gynaecoloog Eric Steegers wel eens zeggen in andere gemeenten. “’Bemoeizorg’, noemen ze het programma Moeders van Rotterdam. Maar het is volgens de gynaecoloog ‘bekommerzorg’. “Durf mensen bij de hand te nemen. De gezondheid van beide ouders maakt zo veel uit voor de gezondheid en toekomst van een kind.”

Steegers, gynaecoloog en afdelingshoofd Verloskunde en Gynaecologie aan het Erasmus MC, houdt zich al jaren bezig met de eerste 1000 dagen van een kind en met de preconceptiezorg; de periode voor de zwangerschap. In Rotterdam heeft hij ervoor gezorgd dat de zorg voor zwangere vrouwen en moeders in moeilijke omstandigheden fors verbeterd is. Tijdens de slotbijeenkomst van de Week voor de Gezonde en Kansrijke Start vertelt hij in Amsterdam hoe ze het in Rotterdam hebben aangepakt.

Zijn activisme, zoals hij het zelf noemt, werd geprikkeld toen hij in het Erasmus MC aan de slag ging. Hij had lang in het ziekenhuis in Nijmegen gewerkt en al heel wat gezien. Aangekomen in Rotterdam begreep hij niet wat er aan de hand was. Zoveel dood- en vroeggeboortes, zoveel baby’s met een veel te laag geboorte gewicht. “Dat was in Nijmegen compleet anders.”

‘Armoede bleek bepalend te zijn voor babysterfte en gezondheid van de kinderen'

Armoede bepalend

Hij dook in de cijfers en ontdekte dat de babysterfte in Rotterdam-Zuid vier keer zo hoog is als in de rest van het land. “Dan zeggen mensen dat dat komt doordat er veel mensen met een migratieachtergrond wonen. Maar, ontdekten wij, dat klopt niet. Het is juist die witte, alleenstaande moeder in die wijk die een veel hoger risico loopt.”

Hij bracht voor alle Rotterdamse wijken in kaart hoe het met de babysterfte en gezondheid van de kinderen zat, en dat opende deuren. “Armoede bleek bepalend te zijn. En toen ik dat zo duidelijk op papier had, zei de wethouder gelijk: ‘Nu is het ook mijn probleem.’ In het programma ‘Klaar voor het kind’ dat toen is opgezet werd de medische met de sociale kant verbonden, en andersom. De hele zorgcirkel rondom een zwangerschap werd daarin meegenomen: dus preconceptiezorg, zwangerschapszorg, kraamzorg én de jeugdgezondheidszorg.”

Het programma werkte goed en werd met financiering vanuit het rijk uitgebreid naar zeventien steden, waaronder Amsterdam. Dankzij die plattegrond, houdt hij de zaal voor, was er geen wethouder die vond dat hij niet aan de slag moest.

Ontschotten van de zorg

Zijn volgende doel was het ontschotten van de zorg. “Want wil je mensen echt helpen, moeten die schotten weg. Je moet integraal met elkaar in het medisch en sociaal domein kijken naar deze doelgroep. Dus de werkwijze van gemeenten moet echt anders.” Voor vier thema’s – leeftijd, voeding, mentale gezondheid en sociale omgeving – zijn zorgpaden gemaakt waartussen bijna automatisch geschakeld wordt. “Ben je bijvoorbeeld een stevige roker en wil je stoppen, dan wordt er diezelfde dag nog een programma voor jou geregeld. Suikerziekte, hoge bloeddruk, reuma: alles wordt in één dag geregeld, anders kost het te veel tijd.”

‘Je moet een directieve aanpak durven hanteren’

Het onderwijs, de wetenschap en non-profitorganisaties haakten ook aan. Dat werd het programma ‘Moeders van Rotterdam’ voor de groep moeders die je, zoals Steegers het noemt, echt bij de hand moet nemen. “Als iemand niet op een afspraak komt, staat er morgen iemand bij haar op de stoep. Dan maken ze samen een nieuwe afspraak.”

Deze zwangere vrouwen of jonge moeders krijgen allemaal twee maatjes; een gemeentelijk hulpverlener en een hogeschoolstudent. Die blijven een paar jaar bij elkaar, of in ieder geval totdat de moeder het alleen kan. Steegers: “Die betrokkenheid van studenten is heel waardevol. Zo creëren wij namelijk ook een generatie die weet hoe het is om in een moeilijke omgeving te leven.”

Lef hebben

Dat bij de hand nemen vinden zorg- en hulpverleners best lastig, weet Steegers. “Mijn dokters vonden bijvoorbeeld dat ze veel zaken niet mogen vragen aan een moeder. Maar mijn ervaring is dat het juist gewaardeerd wordt. Mensen ervaren het als belangstellend.” En ja, wet- en regelgeving staat soms in de weg. Dan moet je een directieve aanpak durven hanteren, vindt Steegers. “Met ruggensteun van de gemeente en jouw organisatie zeg je: het kan allemaal wel zo zijn mevrouw, maar we gaan het toch zo doen. Of je zegt: ‘mevrouw, dit gaat niet goed, maar we gaan het wel voor u regelen.’ Gewoon duidelijk zijn en lef hebben. Doe je dat niet, dan valt zo’n vrouw tussen wal en schip.”

Infographic

Bekijk hier de infographic over hoe bestaansonzekerheid in de eerste 1000 dagen gevolgen heeft op het leven van het (ongeboren) kind.