Vier x inspiratie

Masterclasses, talks, interactieve workshops en panelgesprekken: de deelnemers van de conferentie konden zich de hele middag onderdompelen in een interessant en gevarieerd programma. Vier sessies uitgelicht.

Deelsessie 1

‘Voer die wet nu in!’

Als gedeputeerde Leefbaarheid en Cultuur bij de provincie Noord-Brabant introduceerde Henri Swinkels de Wet op Behoud van Creativiteit. Geen echte wet, maar een handreiking om creativiteit in onze samenleving te bevorderen. Nu is hij directeur-bestuurder van Kunstloc Brabant en onderschrijft hij de urgentie voor invoering van de wet meer dan ooit.

Henri Swinkels

Wat is creativiteit nu eigenlijk precies? Swinkels hanteert de volgende definitie: ‘creativiteit is een proces waarmee we met originele ideeën waarde creëren voor anderen.’
Dat proces is volgens hem een proces van vallen en opstaan, waarin je fouten mag (moet) maken waar je van leert. Originele ideeën kunnen van jezelf zijn, maar het is prettiger als anderen het belang ervan ervaren en er waarde aan geven. Swinkels: “Dan wordt het collectiever.”

‘We moeten durven vertrouwen op onze intuïtie, creativiteit en verbeelding’

Hij legt uit dat we allemaal nieuwsgierig en creatief worden geboren en we dat als kind ook zijn. Maar waarom verliezen we dat in de loop der jaren? Waarom hebben we zo veel behoefte aan controle? Dat komt volgens Swinkels omdat er in onze systemen en ook in ons onderwijs vaak geen onzekerheid mag bestaan, mensen geen fouten mogen maken. Maar hoe organiseren we nu een proces, waarin we originaliteit belonen en er waarde aan geven?

Vallen en opstaan

In onze samenleving hebben we volgens de bestuurder steeds vaker te maken met complexe problemen, waarbij oorzaak en gevolg niet meer één op één te duiden zijn. “Je kunt bij dit soort problemen niet meer vertrouwen op ervaring, maar je moet gaan doen, dingen gaan uitproberen. En dat is precies creativiteit in het proces. En dat is in deze onzekere tijd waarin we leven meer dan ooit nodig. Creativiteit geeft zin en richting aan het leven en biedt handelingsperspectief. Nieuw handelingsperspectief is hard nodig; we moeten durven vertrouwen op onze intuïtie, creativiteit en verbeelding.”

Daarom heeft Swinkels de wet geïntroduceerd. Hij wil een community opzetten van welwillende mensen. Die zeggen: ‘Ik ga in mijn omgeving maximaal de ruimte zoeken voor creativiteit.’ Swinkels: “En zou het niet mooi zijn als we een minister krijgen die hier een échte wet van maakt?”

Wet op Behoud van Creativiteit

Als wethouder:

  1. Draag ik het belang uit van creativiteit en bouw ik aan een klimaat voor creatieve groei.
  2. Schep ik een omgeving die uitnodigt tot onderzoeken, experimenteren en reflecteren.
  3. Geloof ik in de verscheidenheid van talenten van mensen en bevorder ik diversiteit.
  4. Vestig ik aandacht op de persoonlijk creatieve groei van leerlingen en docenten op alle schoolniveaus.
  5. Neem ik de creatieve intelligentie van mensen in mijn organisaties serieus.
  6. Besef ik dat mensen opbloeien als ze zich creatief uiten en dat dit hun welzijn ten goede komt.
  7. Geef ik volop ruimte aan de spelende mens.

Deelsessie 2

‘Met kunst aan het lezen’

Vivian Treurniet
Vivian Treurniet

De kracht van leesplezier

Kinderen ervaren leesplezier als ze boeken kunnen uitdiepen en meerdere invalshoeken ervaren. Of als ze zich verbonden voelen met het verhaal of zich kunnen identificeren met het personage. En een derde aanleiding voor leesplezier is het ontdekken van dingen over de wereld of zichzelf. Als het vlammetje eenmaal brandt, gaat het vaak nooit meer uit.
Om allerlei redenen is leesplezier lang niet bij iedereen vanzelfsprekend. Net zoals in aanraking komen met kunst dat niet is.

Kansengelijkheid

Daarom is Het Cultuurgebouw gestart met de pilot ‘Met kunst aan het lezen’. “Hierin willen we kinderen bereiken die de weg naar het kunstencentrum niet zo snel uit zichzelf vinden én voor wie leesplezier niet evident is”, vertelt Vivian Treurniet, projectleider CMK en adviseur Cultuureducatie bij Het Cultuurgebouw.
“In de pilot werken we met de theorie Cultureel Vermogen waarbij het draait om kansen creëren om het culturele vermogen van bijvoorbeeld kinderen te vergroten. De bibliotheek is een belangrijke samenwerkingspartner. De pilot staat voor werken aan kansengelijkheid.”

Vroege leesherinneringen

Leesplezier werkt. Dat blijkt als de deelnemers tijdens de sessie terugdenken aan de boeken die ze zelf lazen als kind; de kracht van vroege leesherinneringen is sterk. Daarna ging het al snel over inspirerende invalshoeken om lezen te bevorderen: de overeenkomsten van de cirkel van het creatief proces (SLO) en de leescirkel bijvoorbeeld en diverse gespreksmethoden. Ook het werkvormenboek leesbevordering werd getipt.

Leesdoelen en kunstzinnige doelen

Treurniet: “Je zoekt al snel naar methodische houvast, maar de boodschap is eigenlijk: je kunt en weet vaak meer dan je denkt. De beste ambassadeur van leesplezier ben je zelf. Dus ga vooral aan de slag en ontdek zelf al doende hoe je lezen en kunst met elkaar kunt verweven, zodat zowel leesdoelen als kunstzinnige doelen leidend zijn. Zo worden de lessen meer dan een creatieve verwerking van een boek of een kunstles geïnspireerd op een boek.”

Deelsessie 3

Visueel de culturele omgeving in kaart

Wat is er nu aan erfgoed rond de school? Of aan culturele instellingen? Penvoerder De Domijnen helpt scholen in de westelijke mijnstreek in Limburg op weg met culturele kaarten.

Martenique Hickey

“We merkten dat het voor scholen heel lastig is om een beeld te krijgen van hun eigen culturele omgeving, zelfs als ze een lijst krijgen met namen, locaties en organisaties. Daarom hebben we het visueel gemaakt”, vertelt Martenique Hickey, maker van de Culturele Kaarten. “De kaarten bieden overzicht en maken inzichtelijk dat sommige gebouwen of instellingen echt dicht bij de school liggen.”

Een culturele kaart bestaat uit drie delen. Als eerste zie je de provincie Limburg, met onder meer het Bonnefantenmuseum en de Nederlandse Dansdagen. Als tweede de directe culturele omgeving in de gemeente. Bij Born staan daar onder meer Kasteel Born, de Leeswinkel, een Tiendschuur en VDL Nedcar op. Het derde deel is een tekening van de school, met daarom veel witte ruimte. Daar kunnen ICC’ers en leraren zelf namen en ideeën schrijven.

Drempel verlagen

Bij de Culturele Kaart is een workshop ontwikkeld, waarbij docenten met elkaar in gesprek gaan. Hickey: “Die workshop begint met een inventarisatie: Wat is er al? Wie ken je? De school is het middelpunt. Daaromheen worden icoontjes getekend bij relevante culturele plekken of organisaties. Tijdens dat proces blijkt dat er veel plekken in de omgeving zijn waar je iets mee kunt. En omdat er vaak al een teamlid is geweest, of daar iemand kent, wordt de drempel lager voor een bezoek of om een samenwerking te starten.”

Ook zonder de workshop blijken de kaarten trouwens effectief als ze in de lerarenkamer worden opgehangen. “Ze prikkelen om het gesprek aan te gaan en informatie te delen”, vertelt Hickey.

Dat werken met de Culturele Kaarten cultuur en erfgoed toegankelijker maakt, blijkt nu al. Maar het ontwerpen van zo’n kaart is veel werk. Hickey: “Alleen het organiseren van een workshop voor docenten werkt ook heel goed. Het binnen de school uitwisselen van kennis en ervaring maakt de culturele omgeving voor docenten meer behapbaar en daarmee de stap naar een excursie of workshop kleiner. Zo versterkt de workshop de band tussen de culturele omgeving en de school.”

Meer lezen?

Deelsessie 4

Lerarentekort te lijf met kunstvakdocenten

’t Is een bekend verhaal: het Nederlandse onderwijs kampt met een tekort aan leraren. Vooral in de grote steden hebben scholen daar last van. Er zijn vele initiatieven om dit lerarentekort te lijf te gaan. Eén daarvan is de inzet van kunstvakdocenten.

Sylvia Wiegers (l.) en Inger van Til

In Rotterdam kampt het primair onderwijs met een tekort van 350 fte en dat groeit alleen maar. Bij kortdurend verzuim wisten scholen kunstinstellingen goed te vinden. Daar stonden kunstvakdocenten klaar om een middagje in te springen. Vraag was of kunstvakdocenten ook structureel een bijdrage konden leveren. Want geef wekelijks twee middagen cultuuronderwijs, en je kunt de reguliere leraar andere dingen laten doen. Dat bleek het geval, vertelt Sylvia Wiegers van SKVR.

In Groningen is een soortgelijk initiatief gestart, vanuit Kunstencentrum VRIJDAG – afdeling Onderwijs en Stichting Kunst en Cultuur in Groningen, vertelt Inger van Til. Maar de situatie is daar anders. “Veel goede kunstvakdocenten zijn al ingelijfd door een school. VRIJDAG kampte daardoor met een tekort en stelde zichzelf de vraag: wat kunnen die mensen nu zo goed? En hoe kunnen we daar een grotere poule van maken? We hebben daarom de kunstopleidingen en de Pedagogische Academie van de Hanzehogeschool Groningen benaderd om samen een opleidingstraject te ontwikkelen voor kunstdocenten die zich graag verder willen verdiepen in het basisonderwijs.”

Crossovers

Bij het anders inzetten van kunstvakdocenten in het basisonderwijs is kunsteducatie nog steeds het vertrekpunt, benadrukken zowel Van Til als Wiegers. “Maar de docenten kunnen wel crossovers maken naar andere vakken. Of aan algemene doelen werken die de school heeft gesteld”, vindt Wiegers.

Na onderzoek bij scholen en kunstvakdocenten is in Rotterdam aan het begin van dit schooljaar een pilot gestart op vijf basisscholen. Wiegers: “Kunstvakdocenten bleken extra scholing te willen op het gebied van pedagogiek en didactiek. Dat is in het plan opgenomen. De gemeente gaat de opleiding grotendeels bekostigen vanuit de NPO-gelden. Veertien kunstvakdocenten zijn al begonnen met hun opleiding aan de Thomas More Hogeschool. In september 2022 start een nieuwe groep.”

Leerbehoefte

In Groningen is vooraf onderzoek gedaan, vertelt Van Til, waarbij zij zich richtte op de opleidingsbehoefte. “Je kunt de leerbehoefte samenvatten in vijf punten: pedagogiek, didactiek, klassenmanagement, kennis van andere vakgebieden & leerlijnen en hoe je als kunstvakdocent beweegt in schoolteam, dat niet altijd de waarde ziet van een kunstvak.”

Er zijn nog wel wat puzzelstukjes te leggen. Wie coacht de kunstvakdocent? Hoe zorg je ervoor dat de kunstvakdocent niet helemaal wordt ingelijfd door de school? En is dat erg? Maar dat kunstvakdocenten een bijdrage kunnen leveren aan het verminderen van het lerarentekort staat nu al vast.