Op naar de top

Hoe blikken de sprekers van de conferentie terug op de afgelopen negen jaar Cultuureducatie met Kwaliteit? Wat heeft het opgeleverd? Wat is er nog nodig om de top te halen? En hoe zorgen we met elkaar voor een nog steviger lokaal netwerk van penvoerders, culturele partners en het onderwijs? Vier visies uitgelicht.

Sara Knijff – plaatsvervangend Directeur Erfgoed en Kunsten, ministerie van OCW:

‘Gewoon doen, er is van alles mogelijk’

Sara Knijff
“Binnen het departement Cultuur hebben we een stevige samenwerking opgezocht met de collega’s van het departement Onderwijs. Samen gaan we in gesprek over waar cultuureducatie over gaat en stellen we de stip op de horizon vast. Want wat is cultuureducatie, waar verschilt het van cultuurparticipatie? Cultuureducatie is niet hetzelfde als een EHBO-les, het gaat over de ontwikkeling van kinderen, over creatief nadenken. We zien in dat door CmK er in het onderwijs veel is gebeurd de laatste jaren. Cultuureducatie staat op de kaart. Daar dank ik de penvoerders, scholen en culturele instellingen voor. Het is mooi om te merken dat veel scholen hun NPO-gelden besteden aan cultuureducatie, omdat ze zien dat het werkt. Mijn oproep? Gewoon doen, er is veel vrijheid en van alles mogelijk.

‘Pas als je elkaar goed weet te vinden, krijg je een duurzaam effect’

Onmisbare schakel

We zijn onderweg naar de top. We vinden het belangrijk dat hetgeen dat is opgebouwd met CmK landt in het curriculum. Tot het zover is zullen we ons daarvoor in blijven zetten. Hoe we cultuureducatie vervolgens duurzaam verankeren, is de uitdaging waarvoor we de komende jaren staan. Daarvoor is het belangrijk dat overheden – zowel landelijk als lokaal – vanuit de beleidsterreinen onderwijs en cultuur sámen naar het belang van cultuur kijken. Als je elkaar goed weet te vinden, krijg je een duurzaam effect. Penvoerders zijn daarbij een onmisbare schakel. Die leggen de verbinding tussen cultuuraanbieders en het onderwijs. Er zijn inmiddels zoveel mooie voorbeelden, die moet je laten zien om dat belang zichtbaar te maken. Zoals het educatief programma van het Nederlands Philharmonisch orkest. Kinderen die nog niet eerder klassieke muziek hebben gehoord, komen daar in aanraking met deze muziek. En sterker nog: ze zitten daar echt tússen het orkest, wat een ervaring. Als je daar een onderwijscollega mee naartoe neemt, hoef je geen beleidsstukken te schrijven. Dan zie je voor je ogen wat er gebeurt en wat het oplevert.”
Eva Vesseur, schoolleider/­bestuurder van vernieuwings­school Klein Amsterdam (po):

Waarom doen we het eigenlijk zo?

“Filosoof Hannah Arend beschrijft het onderwijs als een grote tafel, waaraan je met elkaar zit. Een volwassene legt iets op tafel, en daar voer je met elkaar een gesprek over. Dat geeft mooi weer waar wij als school voor staan. We zijn als school een minisamenleving. Er leven vandaag de dag veel grote vragen bij leerlingen over diversiteit, maatschappelijke spanningen en oorlog. Daarom is het zo belangrijk om met elkaar in gesprek te gaan. Daarboven hangt de vraag: waarom doe je de dingen zoals je ze doet in het onderwijs? Het onderwijs van nu is er vooral op gericht om leerlingen er zo efficiënt mogelijk doorheen te loodsen om zo min mogelijk uitval richting arbeidsmarkt te hebben. Dat betekent dus ook dat we in het onderwijs vroeg selecteren. Wij hebben als vernieuwingsschool ook niet de wijsheid in pacht, het blijft een zoektocht. Wat we wél weten is dat bijvoorbeeld de Citotoets bijdraagt aan kansenongelijkheid. En dat we onszelf te weinig de vraag stellen waarom we het onderwijs zo inrichten zoals we doen. Er is door de overheid gekozen voor een efficiënt schoolsysteem, maar dat heeft niet te maken met het waaróm – dat moet je als school zelf invullen. Er zijn veel weldenkende mensen in het onderwijs, en uit onderzoek is ook veel kennis beschikbaar. Maar om die ook echt in de praktijk na te leven, is nog een ander verhaal.

Verbinding met de buitenwereld

Onze school Klein Amsterdam komt voort uit de scholenwedstrijd van de gemeente Amsterdam die op zoek was naar ideeën over onderwijsvernieuwing. Wij kwamen als een van de winnaars uit de bus. Onze visie? Als we kinderen goed willen voorbereiden op de wereld van morgen, zal het onderwijs anders moeten worden ingericht. Alle kinderen worden nieuwsgierig en onderzoekend geboren en ontwikkelen zich op een natuurlijke manier in contact met de wereld om hen heen. Kinderen dingen ‘aanleren’, geïsoleerd achter gesloten schooldeuren, doet hen tekort. Klein Amsterdam zoekt nadrukkelijk de verbinding met de buitenwereld. Onze school biedt kinderen een veilige context van waaruit zij stap voor stap kennis maken met de wereld om hen heen. Zo leren kinderen niet alleen van de leerkracht, maar vooral ook door zelf ervaring op te doen, door zelf dingen te ontdekken en zich eigen te maken.

Groter zelfbewustzijn

We hebben nog geen uitstroom en dus nog geen cijfers, maar wat we uit onderzoek weten is dat leerlingen van een vernieuwingsschool meer zelfvertrouwen hebben in nieuwe situaties.

‘Zelfbewustzijn en het zelf verant­woorde­lijkheid nemen is de belang­rijke kern van ons onderwijs’

Zelf­bewustzijn en het zelf verantwoorde­lijk­heid nemen is de belang­rijke kern van ons onderwijs. Net zoals dat het bij kunst en cultuur is. Maar hoe doe je dat dan? Toen ik als theater­docent werkte, heb ik daar veel over nagedacht. Ik gaf braaf mijn dramales, maar dat was niet altijd wat mijn leerlingen nodig hadden. Die hadden bijvoorbeeld een gesprek nodig of wilden dat hun oma bij de presentatie zou zijn. Op een gegeven moment durfde ik meer vrijheid te nemen om beter naar de behoeften van leerlingen te luisteren en daar ook naar te handelen. Maar het is altijd een zoektocht geweest wat kunst en cultuur kan betekenen in het onderwijs. Door corona merk ik dat we daarover in ons team ook vaker het gesprek voeren. Wat zijn onze waarden, waar zijn we met elkaar mee bezig, waarom doen we de dingen eigenlijk zoals we ze doen? Dat is waardevol.”

Monaim Benrida, programmamanager Gelijke Kansen, ministerie van OCW:

‘Kijk waar de energie zit’

Monaim Benrida

“Het is interessant dat we het vaak hebben over hét onderwijs. Terwijl er geen school is die op de ander lijkt. De context, leraren, leerlingen, ouders en gebouwen zijn allemaal anders. De vraag zou wat mij betreft moeten zijn: wat heeft degene in mijn leslokaal nodig? Als ik in mijn klaslokaal een leerling zie die uit een taalarme omgeving komt, moet ik me daartoe verhouden als docent. En vervolgens is de vraag hoe ik daar cultuureducatie, of sport, aan kan verbinden. In de inspirerende TEDtalk van Rita Pearson gaat het over de connectie tussen leerling en leraar, de interactie die plaatsvindt in het klaslokaal. En over leiderschap van de docent en geloof in eigen kunnen van de leerling. Als de ontwikkeling breed wordt ingestoken en een leerling de kans krijgt van alles te ondernemen, groeit het geloof in eigen kunnen en is er de kans op talentontwikkeling groter. Cultuureducatie moet je zien als het vehicel om die ontwikkeling vorm te geven.

Voorwaartse bewegingen

Hoe cultuureducatie kan bijdragen aan kansengelijkheid? Dat is een doorlopend proces. Ik denk dat het niet zinvol is om nieuwe structuren op te bouwen. Mijn advies is om aan te sluiten bij bestaande initiatieven. Kijk waar de voorwaartse bewegingen worden gemaakt. Waar zit de energie? Wie zegt ‘ik ga het anders doen, ik ga het fixen?’

‘Sluit aan bij bestaande structuren’

Kijk naar docenten­teams die het anders willen organiseren. Cultuur­educatie is voor óns vanzelf­sprekend, maar dat geldt lang niet voor iedereen. We hebben een rol om mensen mee te nemen in het nut en de noodzaak ervan. En dat moeten we met elkaar doen.”

Fanneke Verhallen, artistiek directeur Studio 52nd:

‘Overserve the underserved’

Fanneke Verhallen
“School is vaak de plek waar je met cultuur in aanraking komt. Met ons theaterproject bevinden we ons op het snijvlak van participatie en educatie. Studio 52nd maakt voorstellingen met en voor kinderen en jongeren, waarin we reflecteren op de maatschappij. Met kinderen van groepen 6, 7 en 8 schrijven we toneelstukken over wat er speelt in hun buurt, die gespeeld worden door professionele acteurs. We proberen kunst en cultuur mee te geven aan kinderen die er weinig van geproefd hebben. Want als er iets duidelijk is geworden in ons werk: overserve the underserved. De kinderen die het het hardst nodig hebben, moet je verleiden. En ja, dat vraagt om een ongelijke behandeling.

‘We proberen kunst en cultuur mee te geven aan kinderen die er weinig van geproefd hebben’

In het theater­project nemen we de kinderen en ouders mee. Je bent er niet met het ophangen van een flyer. We starten in de klas, vertellen over het project, de leer­kracht draagt kinderen aan, we vragen om commitment, gaan op bezoek bij ouders en laten hen en de kinderen een contract onder­tekenen. Dat kost veel extra werk en tijd, maar als het lukt levert het een heleboel op.

Ouders tegemoet komen

Wat we zien is dat het zelfvertrouwen van kinderen hierdoor enorm groeit. Onze theaterprojecten laten kinderen ontdekken dat hun gedachten en ideeën de moeite waard zijn om te horen. Kinderen ervaren dat wat ze te zeggen hebben zó belangrijk is, dat er een groot publiek naar komt luisteren! Maar het is niet makkelijk. Ik heb ook compassie voor de ouder die zegt ‘gooi je tekenwerkje maar in de prullenbak, want ik heb zoveel monden te voeden.’ Daarom komen we de ouders ook veel tegemoet. Door bijvoorbeeld de kinderen te halen en te brengen. Ik zie dat er in het onderwijs een tekort is aan laptops, maar ook aan prikkeling en artistieke voeding. Daar zet ik graag dat extra stapje voor.”