Interview

Hoofd, hart en handen

Bij kunsteducatie gaat het niet zozeer om het wakker kussen van een kunstenaarstalent. Het gaat vooral om het scheppen van ideale omstandigheden om te kunnen leren door cognitie, emotie en een actieve houding te combineren, stelt wetenschapsjournalist Mark Mieras. “Daarom is cultuuronderwijs zo belangrijk.”

Mark Mieras

“Hoe ver je ook teruggaat in de tijd, je vindt culturele uitingen: tekeningen, beelden. Cultuur hoort bij ons. Het is iets wat we nodig hebben. Een cognitief nest waarin we onszelf kunnen ontwikkelen en gelukkig kunnen zijn. Hoe krom is het dat we ons ervan hebben vervreemd.”
Aan het woord is Mark Mieras, wetenschapsjournalist. Als theoretisch natuurkundige had hij oorspronkelijk zijn blik gericht op het universum. Maar hij heeft zich in de loop van de tijd gespecialiseerd in de werking van de hersenen. “Met 86 miljard hersencellen die elektrische en chemische signalen uitwisselen en biljoenen verbindingen, vormen de hersenen ook een klein universum.”

Uit de bocht vliegen

Juist vanwege zijn kennis van de werking van de hersenen is Mieras een hartstochtelijk pleiter voor cultuuronderwijs. “De drie-eenheid hoofd, hart en handen is belangrijk om als mens te functioneren. Daar waar we van cultuur vervreemden, vliegen we geleidelijk uit de bocht. Gaan we minder goed functioneren. Zijn we minder gelukkig. En moeten we vaker naar de dokter. Uit Noors onderzoek blijkt dat mensen die cultureel actief zijn in een betere lichamelijke en geestelijke gezondheid verkeren dan mensen die dat niet zijn. Er wordt veel gekeken naar de economische waarde van cultuur, en minder naar de menselijke waarde. Maar die laatste laat zich wel vertalen naar gezondheid in de samenleving.”

‘Waar plezier is, wordt effectief geleerd’

No-nonsense-samenleving

De vervreemding van cultuur is gelijk opgegaan met vervreemding van de natuur, denkt Mieras. Dat begon met het geloof dat alles maakbaar is en efficiënt moest zijn. De no-nonsense-samenleving, zeg maar. Anno 2022 ziet Mieras het tij keren. “De afgelopen periode zijn heel veel mensen gaan reflecteren op wat echt belangrijk is in het leven. Ik zie dat veel mensen de natuur opzoeken. En ik verwacht dat mensen de waarde van cultuur extra zullen omarmen, zeker als de angst voor grote groepen weer is verdwenen.”

Op diepe manier leren

Die kentering hoopt Mieras ook terug te zien in de waardering voor kunsteducatie, waarvan het belang fundamenteler is voor ontwikkeling van kinderen dan we ons realiseren. “Je verbinden met de wereld vraagt hoofd, hart en handen, oftewel: cognitie, emotie en een actieve houding. Integratie van die drie levert de juiste mindset op om op een diepe manier te kunnen leren. Zo maken kinderen zich de kennis eigen waarmee ze verder kunnen. We hebben ons lang wat eenzijdig gericht op het hoofd, op cognitie. Leerlingen krijgen veel kennis aangeleerd waar ze de rest van hun leven niets mee doen. Terwijl samenleving en vervolgopleidingen meer hebben aan kennis die geïntegreerd is en daardoor op een flexibele manier toepasbaar is. Die uit te breiden is. En die verbonden is met het talent van het kind. Daar gaat het om hart en handen.”

Ontdekkingstocht

Een kind moet voelen dat wat het leert ertoe doet. “Ontdekken waarvoor je in de wieg bent gelegd is belangrijk. Bij die ontdekkingstocht gaat het om het hart. Het moet goed voelen. Onze hersenen projecteren onze emoties op ons lichaam, en via ons lichaam worden we ons dat bewust. Overigens zijn tieners daar niet zo goed in. Daar moeten we ze bij helpen. Als je ziet dat een tiener blij wordt, moet je dat verwoorden als leerkracht of ouder. Dat is heel functioneel.”

Plezier terug in het onderwijs

Het is dus belangrijk dat je het hart aanspreekt. Ons onderwijssysteem doet dat lang niet overal voldoende, stelt Mieras. Hij vertelt dat scholen in Finland veel meer ruimte in de klas geven om de aandacht te richten op dat waar leerlingen blij van worden. Dat hoeft niet voor elke klas hetzelfde te zijn. Luisteren naar het hart betekent plezier terugbrengen in het onderwijs. Mieras: “Waar plezier is, wordt effectief geleerd. En waar plezier met eindtermen is verbonden, zullen de hoogste citoscores behaald worden. Iets soortgelijks geldt ook voor leerkrachten. Als je op zo’n manier lesgeeft dat het past bij jouw plezier en talent, geef je veel effectiever onderwijs.”

Nieuwe inzichten

De handen staan symbool voor actief bezig zijn. Mieras: “Je kunt alleen leren in actieve toestand. Als je zelf actief bent, gaat het geheugen aan. Het gaat ook om creativiteit: kunstenaars en ontwerpers zijn altijd met hun handen bezig. Die denken niet eindeloos; het samenspel van gedachten en handen levert nieuwe inzichten op.”

Ongemak durven aangaan

Actief bezig zijn is cruciaal in het leerproces. “Op het moment dat je leerlingen in een actieve houding zitten, plezier hebben en het ongemak durven aan te gaan, schep je de beste omstandigheden voor ieder vak op school. Het is raar dat we het leerproces hebben vormgegeven zonder rekening te houden met neuropsychologische principes. Omstandigheden en emotie doen ertoe. Het maakt een groot verschil of leerlingen net buiten hebben gerend, met muziek bezig zijn geweest of hebben zitten tekenen voor ze moeten gaan rekenen. Uit onderzoek blijkt dat jonge kinderen veel vaker samen een taak gaan oplossen als ze samen muziek hebben gemaakt. Dat zet ze in de sociale modus.”

Creatieve uitdagingen

Bij kunsteducatie gaat het er volgens Mieras niet alleen, en ook niet in de eerste plaats om het wakker kussen van een muzikaal of kunstenaarstalent. Bij kunsteducatie gaat het vooral om het scheppen van ideale omstandigheden om te kunnen leren.
Kunstprojecten en kunsteducatie bieden uitdagende activiteiten met een open einde. Je weet niet hoe en of het gaat slagen. En dat is een belangrijke oefening. Zo worden nieuwe ideeën geboren. Muziek maken is bovendien gekoppeld aan sociaal zijn en luisteren. Tekenen is gekoppeld aan kijken. Het is waardevol dat je de creatieve uitdagingen combineert, maar ook belangrijk om aan te sluiten bij wat het meeste plezier geeft.”

‘We sturen kinderen vaak vanuit ons perspectief, in plaats van kinderen zelfsturend te maken’

Zelfsturend maken

Een andere waarde van kunsteducatie is dat je kinderen op een andere manier benadert. “We sturen kinderen vaak vanuit ons perspectief, in plaats van kinderen zelfsturend te maken. Als kinderen artistiek bezig zijn spreken we ze meer aan als professional. Docenten kunsteducatie durven het veel meer aan om het proces op z’n beloop te laten en kinderen daarmee het mandaat te geven. Dat is inherent aan kunst en dat levert ook veel op.”

Minder frustratie

Buiten het kunstonderwijs zijn velen de vaardigheid kwijtgeraakt om kinderen vrij te laten teneinde leerplezier weer terug te krijgen in de klas. Toch ziet Mieras dat leraren zich die vaardigheid weer snel eigen kunnen maken. Dan zijn ze verrast wat leerlingen eigenlijk aankunnen. “Er wordt in Nederland veel tijd en kracht gestoken in lesgeven. Het kan soms wel wat lichter. Waar kunsteducatie en dus plezier echt voet aan de grond krijgen, zie je dat het ook voor leraren lichter wordt. Dan presteren we effectiever, in minder instructietijd, met minder frustratie.”

Meer informatie