Column

‘Wij zijn het systeem’

Wat is de bedoeling van ons onderwijs? Cultuureducatie kan ons helpen om antwoorden op die grote vraag te onderzoeken, denkt Claire Boonstra.

Claire Boonstra
Claire Boonstra

“Op het Vathorst College in Amersfoort volgen leerlingen dagelijks lessen in theater, dans, muziek, beeldende kunst of sport. Vaak worden deze activiteiten geïntegreerd in de standaardvakken. Geweldig vind ik dat. Ik herinner me nog scherp dat ik als kind ook veel heb gedanst, meedeed aan toneelstukken én hoeveel plezier ik daaraan beleefde. Zo leerde ik me uit te drukken. Het hielp me om te beseffen dat ik meer was dan een hoofd op een stokje.

Het is verdrietig dat we cultuureducatie en andere vormen van kunstzinnig onderwijs zo ondergeschikt hebben gemaakt aan het belang van cognitieve ontwikkeling. Dat we die ‘andere’ vormen van ontwikkeling op afstand hebben gezet. En dat we onszelf zo geconditioneerd hebben dat we ons vooral richten op datgene wat we kunnen beheersen, op dat wat we samen als ‘normaal’ beschouwen.

Daarmee doen we de samenleving, de mensheid én onze leerlingen en docenten tekort. Het is belangrijk om onszelf de vraag te stellen wat nu eigenlijk de bedoeling is van ons onderwijs, omdat we het zicht daarop zijn kwijtgeraakt. Er is een groeiende bereidheid om onze vastgezette opvattingen en onze aannames over wat onderwijs nu eenmaal is, kritisch te onderzoeken.

‘Kunst hielp me om te beseffen dat ik meer was dan een hoofd op een stokje’

Wie dat doet beseft al snel dat de behoeften niet in lijn zijn met hoe we het nu doen. Als je mensen vraagt wat dan wel de bedoeling van onderwijs zou moeten zijn, krijg je antwoorden als: ‘leren ontdekken wie je bent’ en ‘samen het leven leren’. Het onderwijs wordt dan als het ware een oefenplek voor de samenleving, een school voor het leven. Niet meer een machine met een gegarandeerde uitkomst, maar een levend organisme – dat dag in dag uit wordt vormgegeven door levende wezens.

Neem je dat levend organisme als uitgangspunt, dan is het evident dat cultuureducatie daar een vast onderdeel van moet uitmaken. Cultuureducatie helpt ons immers om op onderzoekende wijze beter te begrijpen wie we zijn, hoe we ons kunnen uitdrukken, tot elkaar verhouden, wat onze cultuur is, waar de verschillen zitten en hoe we ons leven het beste kunnen leven.

Het goede nieuws is: wij zíjn het systeem. Maar we zijn er ook door geconditioneerd. Want waarom doen we niet wat we eigenlijk voor ogen hebben? Schoolteams noemen vaak zaken als het systeem, de regels en dat anderen het niet snappen. Of scholen vinden het eng om het oude los te laten. Gelukkig zijn er allerlei onderwijsvormen die laten zien dat het anders kan, ook in het huidige systeem. Of kijk naar de coronacrisis. In korte tijd moesten we een andere vorm zoeken om toch zinvol onderwijs te kunnen geven. Er bleek toen ineens heel veel mogelijk, inclusief andere (digitale) lesvormen of zelfstudie. Voor sommige leerlingen werkt het, voor anderen niet. We moeten veel meer toe naar een meer gepersonaliseerde vorm van onderwijs. Hoe we de beoogde veranderingen kunnen uitdenken en voorleven, doen we door met elkaar in gesprek te gaan en al vragend dingen te veranderen. Op alle niveaus, in alle denkbare gremia. Daar kunnen we vandaag al mee beginnen.”

Claire Boonstra richtte in 2012 ‘Operation Education’ op: een stichting en een ecosysteem van pionierende onderwijsprofessionals die bouwen aan vernieuwing. Want ons onderwijs heeft een nieuw verhaal nodig, vindt zij. Met onze huidige systemen doen we de mens, de samenleving en de planeet tekort. Haar film ‘Wat is het doel van onderwijs’ was in 2015 onderwijsfilm van het jaar; haar Onderwijsvragenboek is inmiddels in 4e druk.
Claire richt zich anno 2022 op het mobiliseren van een ‘force for guts’ die de beoogde transformatie van het onderwijssysteem willen gaan voorleven.