menu

Participatie & communicatie

Bewoners zijn cruciaal in de energietransitie: in besparen, in het zelf opwekken van duurzame energie, in het meedenken voor oplossingen. Hoe betrekken we hen?

Snel naar:

Dé inwoner bestaat niet

Een kaart van motivatieland

Veel mensen vinden een oplossing voor het energietekort belangrijk, maar handelen er niet naar. Om ze toch in beweging te krijgen moet je je verdiepen in hun motivatie. Die kun je op verschillende manieren achterhalen, vertelt gedragswetenschapper Reint Jan Renes. “Bouw zo vroeg mogelijk aan een warme relatie.”

Twee Engelse termen verklaren het verschil tussen denken en doen. Om te beginnen het bystander effect. Renes: “We kijken naar onze buurman: de ander zal het wel doen… De andere ministers kijken naar collega Jetten, want ‘hij is van energie’. Dat zit diep in ons. We zoeken de makkelijkste weg en duurzaamheid is dat niet. Daarom kun je je bewust zijn van een probleem, maar niet ernaar handelen. De motivational gap.”

Handafdruk groter dan voetafdruk

Hoe overbrug je die kloof? Met een geloofwaardige strategie om scepsis tegen te gaan. En een overtuigende oplossing. Met gedragsverandering is veel energiewinst te boeken. “De handafdruk van mensen is groter dan de voetafdruk, zegt Renes. “Huishoudens spelen een grote rol in de transitie.” Zeker rijke huishoudens. Die hebben ook budget voor verandering. De rijkste 10% van Nederland draagt bij aan 40 tot 60% van de uitstoot van CO2. Daar is veel te winnen.

Regie tegenover motivatie

Nog een Engels begrip: false consensus. Dat verklaart waarom mensen niet in actie komen. Je denkt dat het probleem zich oplost wanneer je je er genoeg zorgen om maakt. Renes: “Wie zet nou de eerste stap naar energiebesparing bij winkels en tegen terrasverwarmers? Mensen doen het niet uit zichzelf, ze hebben regie nodig.” Je moet ze iets aanreiken. Wanneer mensen de motivatie hebben en de mogelijkheid (geld, kennis) én de gelegenheid (oplossingen), dan begint gedragsverandering.

Zo achterhaal je motivatie

Renes noemt een aantal methoden om motivatie van mensen te achterhalen:

  • Verzamel zoveel mogelijk informatie over mensen
  • Breng in kaart wat mensen motiveert
  • Bouw zo vroeg mogelijk aan een warme relatie
  • Observeer gedrag van mensen
  • Laat zien dat je om mensen geeft, dat je weet wat ze vervelend vinden
  • Luister naar ze, om ze te begrijpen
  • Deel met ze, toon kwetsbaarheid
  • Zorg voor ‘veiligheid’ waarbinnen mensen iets durven
  • Maak een sociale beweging.
Sessie Dé inwoner bestaat niet

De praktijk: Rivierenland en Alphen

De RES-regio Rivierenland probeert mensen te motiveren met een huis-aan-huiskrant. Aan de hand van leefstijlen is de bevolking ingedeeld naar introvert versus extravert, en op het eigen ego gericht versus op de groep gericht. Per groep zijn onderwerpen en invalshoeken voor artikelen gemaakt. Voor ieder wat wils. “Het effect van de krant moet we nog meten, maar we overwegen nu al om bij nieuwe communicatiemiddelen ook de leefstijlen te gebruiken”, zegt Sandra van Dieten van RES FruitDelta.
Gemeente Alphen aan den Rijn deed een grootschalige enquête waarbij de behoeften en zorgen van verschillende soorten bewoners in kaart werden gebracht. “Ondanks onze zorgvuldige aanpak kwamen er signalen uit de samenleving dat de resultaten van de enquête door de gemeente zouden worden verdraaid”, vertelt Bianca Rozendaal van de gemeente. Tegenstanders betrokken de media en veroorzaakten veel ophef. Gevolg: de gemeenteraad trok de door haarzelf goedgekeurde locaties weer in. De zoektocht begon opnieuw.

Meer weten?

Reactie

‘Van onderaf bekijken’

“Hoe je inwoners bereikt verschilt per regio. Katwijk is heel anders dan Alphen aan den Rijn. Buurgemeenten hebben vaak wel overeenkomsten. Dat is lastig van bovenaf te zien, je moet dat van onderaf bekijken: wie zitten daar nou? Vervolgens kun je van bovenaf bekijken wat succesvol is en dat delen.”

Dennis de Groot, programmaondersteuner RES Holland Rijnland

Energie & armoede

‘Sluit aan op wat er al in een buurt is’

Haak in op de problemen van mensen in plaats van jouw beleidsprobleem op hen af te schuiven. Wie in armoede leeft heeft wel iets anders aan z’n hoofd dan iets abstracts als de energietransitie. Wil je iets voor elkaar krijgen, sluit dan aan op wat er al is in een buurt. Reken niet op een warm onthaal, want de overheid is bij voorbaat verdacht.

Gemeenten moeten alle inwoners zien mee te krijgen voor hun energiedoelen. Daarmee worstelen ze allemaal. De milieubewuste inwoners met voldoende geld, die krijg je mee. Maar mensen in een huurwoning die nauwelijks rondkomen en met schulden, gezondheidsproblemen, werkloosheid, depressie, criminaliteit zitten? Dat is een ander verhaal.

De vraag bij een oplossing

Buurkracht ondersteunt bewonersinitiatieven en weet wat hen beweegt. Het is een maatschappelijke onderneming die samenwerkt met bewoners om buurten leefbaarder, duurzamer, socialer, inclusiever, groener en aantrekkelijker te maken. Zo ook met Neo de Bono van de Moerwijk Coöperatie, die bewoners op allerlei manieren helpt. De Haagse Moerwijk is een van de armste in Nederland. “Wij zijn slachtoffers van goedbedoelde participatietrajecten”, stelt De Bono. “We worden er moe van. Telkens als er een pot geld beschikbaar is, komen er ‘jasjes’ de wijk in die zeggen: ‘Het zou leuk zijn als jullie dit en dat doen, maar we hebben geen geld’. Jawel, er is wel geld, het is alleen niet hiervoor bestemd. Of er komen energieboxen met te weinig tochtstrips en andere materiaal: ronduit beledigend. Jullie komen om te halen. Mensen wantrouwen ambtenaren. Waarom? Omdat ambtenaren hen bij voorbaat wantrouwen. Bewoners weten niet met wie die ambtenaren weer praten. Ze willen niet op de radar komen van de gemeente, want dan komen ze in een databestand en krijgen ze straks brieven van de afdeling Fraude en Handhaving. Ze melden daarom niks meer. Dan líjkt het alsof alles goed is.”

‘We worden moe van al die goedbedoelde participatietrajecten’

‘We worden moe van al die goedbedoelde participatietrajecten’

Voor en met bewoners

Wat werkt dan wel? De Bono heeft een hartenkreet: “Als jullie zeggen dat jullie er voor de burgers zijn, wat is er dan zo moeilijk aan om het mét ze te doen. Als gelijkwaardige partner werken aan oplossingen in plaats van ‘dozen schuiven’. Dat is makkelijker en blijvender. Luister oprecht naar de behoeften van mensen, werk aan vertrouwen, wees duidelijk over verwachtingen, zorg voor gelijkwaardigheid en ontmoeting. En als je oplossing niet past, neem dat niet persoonlijk.”

In Moerwijk kunnen mensen zich eenvoudig aanmelden als lid. De coöperatie helpt de bewoners bij hun problemen, zoals schimmel in huis of een hoge energierekening. Leden kunnen niet gekort worden op hun uitkering, waardoor ze zonder angst initiatief kunnen nemen. De Bono: “De gemeente geniet geen vertrouwen. Maar als je de ‘grootste bek’ zover krijgt dat die je helpt, wordt die je grootste ambassadeur.” Floris Baggerman van Buurkracht vult aan: “Sluit je aan bij bestaande initiatieven. Bedenk niet meer vóór de bewoners maar ga het samen mét hen bedenken én uitvoeren.”

Meer weten?

Reactie

‘Luide bewoners inschakelen’

“We moeten aansluiten bij wat speelt in een wijk. Meer vanuit de inwoners denken, niet vanuit de gemeente. En beseffen dat we een ander perspectief hebben. Someren kent weinig organisatie; mensen zijn erg op zichzelf. Ik denk dat we moeten beginnen met die zogenoemde ‘luide’ bewoners in aanraking komen. Via hen kan je de buurt in. Dan hoort de buurt het van hen in plaats van de gemeente. Bepaalde ambtenaren wonen ook in Someren. Die kunnen ze benaderen.”

Loes van Rooij, trainee Energietransitie gemeente Someren

Lokaal eigendom in de praktijk

Versterk de lokale coöperatie

Lokale initiatieven moeten ondersteund worden om partij te kunnen zijn tegenover commerciële partijen en om meer deelnemers aan te trekken. Dat zorgt eerder voor versnelling van de transitie dan discussies over wie nu de eerste stap moet zetten en wie bepaalt of coöperaties winst mogen verdelen over de leden of niet.

Gerlach Velthoven richtte met een groepje bewoners in West-Betuwe de coöperatie Betuwewind op. “We hadden een hoge ambitie en de gemeente steunde ons. We hebben twee jaar genomen om te leren.” Hij adviseert niet bang te zijn voor samenwerking met commerciële partners, maar ze juist te gebruiken. “Je móet wel met ze samenwerken. Voordeel is dat je dan voortaan de weg weet. We hebben nu de middelen om regie te houden.”

Elitair imago

Met het streven in het klimaatakkoord van 50% lokaal eigendom zal veel op bewonersinitiatieven neerkomen. De overheid heeft hierin een stimulerende en faciliterende rol. De energietransitie alleen aan marktpartijen overlaten heeft weinig steun; er is wantrouwen over hun maatschappelijke intenties. En er is bij veel bewoners geen vertrouwen in de kracht van bewonersinitiatieven. Dat vertelt een recent onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Gemeenten vertegenwoordigen alle bewoners, maar missen de middelen en capaciteit om lokale initiatieven te ontwikkelen.
Betuwewind werkte samen met een commerciële projectontwikkelaar, met instemming van de gemeente. “Dat werkte prima”, zegt Gerlach. “De rol van de gemeente is dergelijke partijen aan tafel te brengen”, stelt Erwin Lindeijer van de gemeente Almere. “Wij kunnen de kaders stellen, bijvoorbeeld door duidelijk te maken dat we alleen een bewonersinitiatief steunen.”
“Het is ondenkbaar dat er nog projecten worden ontwikkeld zonder intensieve betrokkenheid van bewoners”, bevestigt Marjolein Verhagen van Solarfields, een commerciële ontwikkelaar van zonneparken.

Sessie Lokaal eigendom in de praktijk

Ideologisch of pragmatisch?

Hoewel Betuwewind met duizend leden de grootste vereniging van de gemeente West-Betuwe is, heeft ze vaak toch het imago van elitair, van een kleine groep mensen die geld heeft om te investeren in een project. Door te laten zien dat opbrengsten aan allerlei lokale doelen worden besteed, winnen ze langzaam het vertrouwen van andere bewoners.
De gemeenten zouden voorwaarden kunnen stellen aan de bestemming van de winst. “Dat is een ideologische discussie”, meent Steef Janssen van Windunie. “Bekijk het pragmatisch: wat is haalbaar op een plek.” Roelof Lanting van de coöperatie Duurzaam Menterwolde in Groningen deelt die mening. “Met zo’n discussie komt de transitie niet vooruit. Bij ons is het uitgesloten dat de winst naar leden gaat. Die gaat naar energieprojecten of de lokale gemeenschap.”

Meer weten?

Reactie

‘Tekort aan capaciteit en middelen’

“Ik merk dat initiatieven in de praktijk moeilijk van de grond komen. Drenthe kent vooral kleine gemeenten met een groot oppervlakte. Die hebben een tekort aan capaciteit en middelen om dat goed op te pakken. Ze kunnen weinig kennis opbouwen. Die is nodig om initiatieven te ondersteunen die het tempo van de ontwikkelingen niet kunnen bijhouden. Daarom hebben we een ondersteuningsprogramma op provinciaal niveau om hen op peil te brengen en witte vlekken op te vullen.”

Mariëlle Zijlstra, werkbureau RES-regio Drenthe